مقدمه
تحقیق حاضر به ارزیابی و تحلیل وضعیت حقوق بشری اقلیت مذهبی شیعیان اسماعیلی در افغانستان پس از بازگشت طالبان به قدرت در آگست ۲۰۲۱ میپردازد. این تحقیق بر اساس مصاحبههای مستقیم با قربانیان و اعضای خانوادههای آنان، فعالان مدنی و مدافعان حقوق بشر از میان اعضای جامعه اسماعیلیه در داخل و بیرون از افغانستان، تدوین شده است. هدف اصلی، مستند سازی تجربیات و الگوهای برجسته نقض حقوق بشر، ارتقای آگاهی عمومی و حمایت از تلاشهای دادخواهانه برای رسیدگی به نقضها و مشکلات تجربه شده توسط اعضای این جامعه میباشد.
اطلاعات و شواهد بدستآمده نشان میدهد که طالبان پس از بازگشت به قدرت، محدودیتهای سازمانیافته و تبعیضآمیزی را بر زندگی پیروان این اقلیت مذهبی اعمال کرده و طی این مدت، مرتکب نقض حقوق بشر و آزار مذهبی سیستماتیک علیه آنان شدهاند. چنانکه در جریان ۴ سال گذشته، اسماعیلیان افغانستان نه تنها بهطور کامل از مشارکت در عرصههای سیاسی، اداری و اجتماعی کنار گذاشته شدهاند؛ بلکه بهصورت هدفمند برای تضعیف و سرکوب هویت مذهبی و فرهنگی آنان نیز اقدام شده است؛ وضعیتی که بهطور مستقیم بر امنیت، کرامت انسانی و حقوق اساسی این گروه تأثیر گذاشته است.
هرچند آزار و تبعیض علیه جامعه اسماعیلیه در افغانستان، ریشههای تاریخی و فرهنگی دارد؛ اما یافتههای این تحقیق نشان میدهد که پس از بازگشت طالبان به قدرت، این تبعیض و آزار ماهیت سازمانیافتهتر پیدا کرده و به تمامی عرصههای زندگی پیروان این اقلیت مذهبی گسترش یافته است.
اطلاعات بدستآمده همچنان حاکی از آن است که طالبان در چهار سال گذشته، بهویژه در بخشهای از ولایت بدخشان به تحمیل آموزش فقه حنفی بر کودکان اسماعیلی اقدام نموده و نیز از طریق تکفیر علنی، اعمال فشارهای سازمانیافته، ارعاب، تهدید به قتل، بازداشت، شکنجه و دیگر روشهای خشونتآمیز، اعضای این جامعه را به ترک مذهب اسماعیلیه و پذیرش مذهب سنی، وادار کردهاند. بر بنیاد یافتههای این تحقیق، در برخی از مناطق ولایت بدخشان افرادی که با انتقال فرزندان خود به مدارس دینی طالبان مخالفت کردهاند، با جریمههای نقدی، شکنجه و تهدید به قتل و آتش زدن خانهها و اموال شان مواجه شدهاند.
همزمان، روایتهای گردآوریشده در گزارش حاضر نشان میدهد که ترس از ابراز علنی هویت مذهبی در میان اعضای جامعه اسماعیلیه به دلیل افزایش تبلیغات منفی، تکفیر، تبعیض کلامی و نفرتپراکنی بهطور قابل ملاحظهی افزایش یافته است. اعمال محدودیتهای سختگیرانه بر آزادی اجرای مناسک مذهبی، اجبار به حضور در مراسم مذهبی و عبادی دیگران، اخراج از ادارات دولتی و محرومیت از دسترسی به فرصتهای شغلی به دلیل هویت مذهبی، ممنوعیت ازدواج و پیوند خویشاوندی با خانوادههای اسماعیلی، اعمال محدودیت بر فعالیت مراکز آموزشی و عبادتگاهها، تهدید، قتلهای فراقضایی، بیجاشدگی اجباری و غصب املاک و داراییهای متعلق به جامعه اسماعیلیه، از دیگر موارد جدی نقض حقوق بشر میباشند که مصاحبهشوندگان به آنها اشاره کردهاند.
با این وصف، نتایج این تحقیق نشان داده است که پس از تسلط دوباره طالبان بر افغانستان، جامعه اسماعیلیه در معرض مجموعهای از نقضهای جدی حقوق بشر و آزار مذهبی سیستماتیک قرار گرفتهاند؛ وضعیتی که میتواند مصداق جنایت علیه بشریت تلقی شود.
انتظار میرود یافتهها، نتایج و پیشنهادات این تحقیق مورد توجه جدی مقامات حاکم و مراجع ذیربط بینالمللی قرار گرفته و مبنایی برای طرح و اجرای اقدامات فوری، مؤثر و هدفمند برای تضمین صیانت از موجودیت این جامعه، حفاظت از هویت فرهنگی و تأمین آزادیها و حقوق اساسی آنان گردد.
روش تحقیق
در این تحقیق، با ۲۵ نفر بهشمول ۵ زن از قربانیان و اعضای خانوادههای آنان، مدافعان حقوق بشر و فعالان جامعه اسماعیلیه در افغانستان، بهصورت آنلاین و مستقیم، مصاحبه انجام شده است. مصاحبهشوندگان طیف وسیعی از تنوع جغرافیایی، اجتماعی و سنی را انعکاس میدهند که بخشی از آنها توسط تیم تحقیق و همکاران محلی رواداری شناسایی شده و شماری دیگر نیز از طریق مصاحبهشوندگان قبلی معرفی شدهاند. مصاحبهها در فاصله زمانی ۳ اکتبر تا ۲۰ نوامبر سال ۲۰۲۵، توسط محققان رواداری با استفاده از پرسشنامه یکسان و نیمهساختاریافته صورت گرفته است.
با توجه به شواهد و گزارشهای قبلی درباره وخامت وضعیت حقوق بشری اسماعیلیان در ولایت بدخشان، بخش عمده مصاحبهشوندگان این تحقیق بهصورت هدفمند و بهمنظور مستندسازی موارد نقض حقوق بشر، از همین ولایت انتخاب شدهاند؛ اما محتوای گزارش فراگیر بوده و وضعیت حقوق بشری این اقلیت مذهبی در سایر ولایات را نیز بررسی میکند. بنابراین، بخش دیگری از مصاحبهشوندگان از ولایتهای کابل، پروان، بامیان، بلخ و بغلان میباشند که امکان بازتاب تجربیات متنوع در میان اعضای جامعه اسماعیلیه را فراهم میکند. دورهی زمانی مورد بررسی این تحقیق، آگست ۲۰۲۱ تا دسامبر سال ۲۰۲۵ میباشد که بر تحولات اساسی مرتبط با وضعیت حقوق بشری شیعیان اسماعیلی تمرکز دارد.
مصاحبهها به زبان فارسی انجام شده و هر مصاحبه بین یک و نیم تا دو ساعت را در بر گرفته است. تمامی مصاحبهها با رضایت آگاهانهی شرکتکنندگان که بخش عمده آنان در خارج از افغانستان زندگی میکنند، صورت گرفته است. محققان رواداری پیش از آغاز هر مصاحبه، درباره اهداف تحقیق، تدابیر امنیتی و نحوه نگهداری و استفاده از اطلاعات با جزئیات برای مصاحبهشوندگان معلومات دادهاند.
اطلاعات بدستآمده از مصاحبهشوندگان، با استفاده از روش تحلیل کیفی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و مصاحبهها با توجه به محتوای پرسشنامه و موضوعات کلیدی تحقیق، کد گذاری و دستهبندی شدهاند. از اینرو، آماری که در بخشهای متعدد این گزارش مطرح میگردد، بهمنظور شناسایی تخلفات عمده و مستند سازی الگوهای نقض حقوق بشر میباشد نه تعمیم دادن آن به همه اعضای این اقلیت مذهبی.
محدودیتهای تحقیق
رواداری در جریان این تحقیق، به ۵۳ نفر از اعضای جامعه اسماعیلیه از جمله قربانیان و بستگان آنان، فعالان جامعه مدنی و مدافعان حقوق بشر مراجعه کرده است؛ که از این میان ۲۸ نفر آن ها تمایلی به مشارکت در مصاحبه نشان ندادند. در این میان، به رغم تلاشهای فراوان، امکان مصاحبه با افرادی که تحت اجبار و فشار، مذهب خود را تغییر دادهاند، فراهم نشد. زیرا مطابق با اطلاعات بدستآمده، این افراد بهطور مستمر تحت نظارت طالبان قرار دارند و به همین دلیل آنان میترسند و از هرگونه ابراز نظر خودداری میکنند. علاوهبراین، محدودیت در دسترسی به خدمات اینترنتی در روستاها و مناطق دور افتاده از دیگر چالشهایی بوده که مانع دسترسی به قربانیان و افراد بیشتر شده است.
از سوی دیگر، برخی از افرادی که رواداری با آنان صحبت کرده، گفتهاند که اطلاعرسانی درباره وضعیت کنونی جامعه اسماعیلیه در افغانستان، بر عهده مراجع مذهبی آنان است. به گفتهی این افراد، مراجع یاد شده همچنان به پیروان خود توصیه کرده که برای جلوگیری از به خطر افتادن سایر اعضای جامعه، از اعتراض، طرح مشکلات و صحبت درباره وضعیت جاری خودداری کنند.
افزون بر مواردی که مطرح شد، طالبان نیز محدودیتهای گسترده و سختگیرانهی بر دسترسی به اطلاعات و بهخصوص انتشار شواهد مرتبط با نقض حقوق بشر اعمال نمودهاند. همینطور، عدم دسترسی به اسناد رسمی و محدودیت در امکان راستیآزمایی و بررسی مستقل اطلاعات بدستآمده، از دیگر چالشهای این تحقیق بوده است؛ زیرا در حال حاضر طالبان هرگونه فعالیت مرتبط با نظارت و مستندسازی نقض حقوق بشر را متوقف نموده و اجازهی دسترسی یا نظارت مستقل بر نهادهای تحت کنترل خود را نمیدهند. با این وجود و به رغم محدودیتهای یاد شده، گزارش حاضر تصویر مستند و مبتنی بر شواهد دست اول از وضعیت حقوق بشری اقلیت مذهبی اسماعیلیه در افغانستان، ارائه میکند.
قابل یادآوری است که در برخی موارد، نام ولایتها، تاریخ و دیگر جزئيات مرتبط با رویدادهایی که امکان شناسایی مصاحبهشوندگان را فراهم میسازد بهصورت عمدی از گزارش حذف شدهاند.
